Trong nhiều thập kỷ, câu chuyện quen thuộc của giới sáng tạo là làm sao để tác phẩm đến được với công chúng. Giờ đây, câu hỏi đã đổi khác: khi máy móc có thể tạo ra hình ảnh, giai điệu hay văn bản chỉ trong vài giây, người nghệ sĩ sẽ sống bằng gì? Một báo cáo mới của UNESCO về kinh tế sáng tạo toàn cầu vừa đặt vấn đề này lên bàn nghị sự quốc tế, với cảnh báo thẳng thắn rằng thu nhập của người làm nghệ thuật đang suy giảm đáng kể dưới tác động của trí tuệ nhân tạo tạo sinh.

Một bức tranh toàn cầu, không còn là lo ngại cục bộ

Theo news.un.org, báo cáo của UNESCO được xây dựng trên dữ liệu và khảo sát trải rộng hơn 120 quốc gia, cho thấy đây không phải là hiện tượng riêng của một thị trường phát triển nào, mà là xu hướng mang tính toàn cầu. Điểm đáng chú ý là quy mô khảo sát: khi hơn 120 quốc gia cùng ghi nhận áp lực lên thu nhập của người sáng tạo, vấn đề đã vượt khỏi phạm vi tranh luận nghề nghiệp để trở thành một câu chuyện chính sách công.

Bản chất của áp lực này khá dễ hình dung. AI tạo sinh làm giảm mạnh chi phí và thời gian sản xuất nội dung ở những phân khúc vốn là "bát cơm" của rất nhiều người hành nghề tự do: minh hoạ thương mại, thiết kế đồ hoạ, nhạc nền, lồng tiếng, biên tập ảnh, viết nội dung quảng cáo. Đây là những công việc ít gắn với danh tiếng cá nhân, dễ bị thay thế bằng một sản phẩm "đủ dùng" do máy tạo ra với giá gần bằng không. Khi nguồn thu nền tảng ấy co lại, phần lớn nghệ sĩ mất đi khoản thu nhập giúp họ duy trì hoạt động sáng tạo dài hạn.

Vì sao đây là vấn đề bản quyền, không chỉ là vấn đề công nghệ

Điều khiến giới nghiên cứu sở hữu trí tuệ quan tâm không chỉ là năng suất của công nghệ mới, mà là nguồn gốc dữ liệu huấn luyện. Các mô hình AI tạo sinh được huấn luyện trên khối lượng khổng lồ tác phẩm đã có — tranh, ảnh, nhạc, văn bản — trong nhiều trường hợp không có sự đồng ý, không ghi nhận tác giả và không có bất kỳ khoản chi trả nào. Nói cách khác, chính sản phẩm lao động sáng tạo của nghệ sĩ đang được dùng để tạo ra công cụ cạnh tranh trực tiếp với họ trên thị trường.

Đây là lý do các khuyến nghị chính sách mà UNESCO nhấn mạnh không thể tách rời khỏi khung pháp lý về quyền tác giả. Một số hướng tiếp cận đang được thảo luận rộng rãi trên thế giới bao gồm:

• Minh bạch dữ liệu huấn luyện: buộc nhà phát triển mô hình công bố nguồn dữ liệu đã sử dụng, tạo cơ sở để chủ sở hữu quyền biết tác phẩm của mình có bị khai thác hay không.
• Cơ chế đồng ý và cấp phép: chuyển từ mặc định "khai thác tự do" sang mô hình có thoả thuận, có thù lao, thông qua các tổ chức đại diện tập thể.
• Ghi nhãn nội dung do AI tạo ra: bảo vệ quyền được thông tin của công chúng và giữ giá trị phân biệt cho tác phẩm do con người sáng tạo.
• Bảo vệ hình ảnh, giọng nói, phong cách: chống lại việc sao chép đặc trưng cá nhân của nghệ sĩ bằng công nghệ mô phỏng.
• Hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và an sinh cho nhóm lao động sáng tạo tự do vốn ít được bảo vệ bởi luật lao động truyền thống.

Điểm mù của thị trường: người sáng tạo tự do

Trong ngành công nghiệp văn hoá, phần lớn lực lượng lao động không làm việc theo hợp đồng dài hạn. Họ là hoạ sĩ nhận việc theo dự án, nhạc sĩ viết theo đơn đặt hàng, biên kịch tự do, nhiếp ảnh gia cộng tác. Nhóm này chịu tác động sớm nhất và nặng nhất từ AI, nhưng lại có ít công cụ pháp lý và ít khả năng thương lượng nhất. Khi thu nhập giảm, hệ quả không dừng ở cá nhân: nó làm mỏng đi lớp nền của cả hệ sinh thái sáng tạo, nơi những tài năng lớn được nuôi dưỡng và trưởng thành.

Cần nhìn nhận công bằng rằng AI cũng mở ra cơ hội thực sự — hạ thấp rào cản kỹ thuật, giúp nghệ sĩ độc lập sản xuất nhanh hơn, tiếp cận thị trường quốc tế dễ hơn. Vấn đề không nằm ở việc có nên dùng AI hay không, mà ở chỗ lợi ích từ công nghệ đang được phân phối thế nào. Nếu giá trị chảy về phía nắm giữ mô hình và nền tảng, trong khi rủi ro dồn về phía người tạo ra dữ liệu đầu vào, thì đó là một sự mất cân bằng cần được điều chỉnh bằng chính sách.

Hàm ý cho Việt Nam

Việt Nam đang trong giai đoạn thúc đẩy các ngành công nghiệp văn hoá và có lực lượng lao động sáng tạo trẻ, thích ứng công nghệ rất nhanh. Chính đặc điểm ấy khiến tác động của AI đến sớm hơn. Một khung tiếp cận phù hợp cần đồng thời làm ba việc: hoàn thiện quy định về khai thác tác phẩm cho mục đích huấn luyện AI; củng cố năng lực của các tổ chức đại diện tập thể quyền tác giả để thương lượng cấp phép ở quy mô lớn; và nâng cao nhận thức để chính người sáng tạo biết cách bảo vệ quyền của mình ngay từ khâu hợp đồng.

Với vai trò là đơn vị nghiên cứu về sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định đây là hướng nghiên cứu ưu tiên: theo dõi các chuẩn mực quốc tế đang hình thành, phân tích tác động thực tế đến thu nhập của người sáng tạo trong nước, và đóng góp khuyến nghị cho quá trình hoàn thiện pháp luật sở hữu trí tuệ trong bối cảnh công nghệ thay đổi từng tháng.

Báo cáo của UNESCO, vì thế, không nên được đọc như một dự báo bi quan. Nó là lời nhắc rằng công nghệ sẽ tiến lên bất kể chúng ta có chuẩn bị hay không — và khoảng cách giữa việc chuẩn bị sớm hay muộn sẽ quyết định liệu thế hệ nghệ sĩ tiếp theo còn có thể sống được bằng nghề của mình hay không.