Một bức tranh số được bán với giá hàng triệu USD dưới dạng NFT. Người mua nhận được gì: tác phẩm, quyền tác giả, hay chỉ là một dòng mã trên chuỗi khối trỏ tới nơi lưu trữ tệp tin? Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy vẫn đang là một trong những điểm nghẽn pháp lý dai dẳng nhất của thị trường nghệ thuật số, và nó vừa được đặt lại một cách hệ thống trong một nghiên cứu học thuật mới công bố.

Token không đồng nghĩa với quyền tác giả

Theo niscpr.res.in, nghiên cứu "Tokenized Art: The Implications of Copyright Law on NFTs" công bố ngày 01/9/2025 phân tích tác động của luật bản quyền đối với nghệ thuật token hóa và NFT. Kết luận trọng tâm mà nhóm tác giả nêu ra: quyền tác giả đối với tác phẩm số vẫn là vấn đề trung tâm, trong khi metadata và hợp đồng thông minh vẫn là khu vực pháp lý chưa được làm rõ đầy đủ.

Nhận định này chạm đúng vào ngộ nhận phổ biến nhất của thị trường. NFT (non-fungible token) về bản chất kỹ thuật là một chứng chỉ số duy nhất được ghi trên chuỗi khối, chứng minh ai đang nắm giữ token đó. Nhưng token và tác phẩm là hai đối tượng khác nhau. Việc sở hữu một token không tự động kéo theo việc sở hữu quyền tài sản đối với tác phẩm được token hóa, trừ khi các bên thỏa thuận rõ ràng bằng một hợp đồng chuyển nhượng hoặc chuyển quyền sử dụng hợp lệ.

Nói cách khác, chuỗi khối ghi nhận rất tốt ai đang giữ token, nhưng không tự nó trả lời được ai là tác giả, ai là chủ sở hữu quyền và người mua được làm gì với tác phẩm. Đó là ba câu hỏi thuộc thẩm quyền của luật bản quyền, không phải của công nghệ sổ cái phân tán.

Metadata: mắt xích yếu ít được chú ý

Điểm đáng lưu tâm mà nghiên cứu chỉ ra là vị trí pháp lý mờ nhạt của metadata. Trong đa số trường hợp, tệp hình ảnh hay video không được lưu trực tiếp trên chuỗi khối vì chi phí và dung lượng. Thay vào đó, token chứa metadata — tập dữ liệu mô tả và đường dẫn trỏ tới nơi tác phẩm được lưu trữ.

Điều này đặt ra hàng loạt vấn đề chưa có lời giải thống nhất:

• Metadata có phải là đối tượng được bảo hộ quyền tác giả hay không, khi nó vừa mang tính mô tả kỹ thuật vừa có thể chứa thông tin quản lý quyền;
• Trách nhiệm pháp lý khi liên kết bị đứt — tác phẩm biến mất khỏi máy chủ lưu trữ trong khi token vẫn tồn tại;
• Giá trị chứng cứ của metadata trong việc xác định tác giả, thời điểm sáng tạo và chuỗi chuyển giao quyền.

Ở chiều tích cực, metadata gắn với chuỗi khối có tiềm năng trở thành công cụ hỗ trợ chứng minh quyền tác giả nhờ tính bất biến và dấu thời gian. Nhưng tiềm năng đó chỉ thành hiện thực khi pháp luật xác lập được giá trị pháp lý của loại dữ liệu này.

Hợp đồng thông minh và bài toán tiền bản quyền

Hợp đồng thông minh (smart contract) từng được kỳ vọng là lời giải cho vấn đề nhức nhối bậc nhất của giới nghệ sĩ: thu tiền bản quyền tự động ở mỗi lần bán lại. Về lý thuyết, đoạn mã có thể tự động trích một tỷ lệ doanh thu chuyển về ví của tác giả mà không cần trung gian.

Tuy nhiên, nghiên cứu nêu trên xếp hợp đồng thông minh vào nhóm chưa được làm rõ đầy đủ về mặt pháp lý. Thực tế cho thấy một số vướng mắc căn bản:

• Một đoạn mã tự thực thi có được coi là hợp đồng dân sự hợp lệ theo pháp luật quốc gia hay không, và điều kiện nào để nó có hiệu lực?
• Khi mã lập trình mâu thuẫn với ý chí thực của các bên hoặc với quy định bắt buộc, cái nào được ưu tiên áp dụng?
• Hợp đồng thông minh chỉ ràng buộc trong phạm vi một nền tảng; khi giao dịch chuyển sang sàn khác, cơ chế trả tiền bản quyền có thể bị vô hiệu hóa trên thực tế.
• Giao dịch NFT mang tính xuyên biên giới, đặt ra câu hỏi về luật áp dụng và cơ quan tài phán khi phát sinh tranh chấp.

Rủi ro thực tiễn: token hóa tác phẩm của người khác

Hệ quả trực tiếp của khoảng trống pháp lý là hiện tượng token hóa tác phẩm mà không có sự đồng ý của tác giả. Việc "đúc" NFT thường liên quan đến hành vi sao chép và truyền đạt tác phẩm tới công chúng — những quyền tài sản độc quyền thuộc về chủ sở hữu quyền tác giả. Khi người đúc token không phải chủ sở hữu quyền, hành vi này có dấu hiệu xâm phạm, bất kể giao dịch được ghi nhận minh bạch đến đâu trên chuỗi khối.

Nghịch lý nằm ở chỗ: công nghệ càng minh bạch về giao dịch thì càng dễ tạo ảo giác minh bạch về quyền. Tính bất biến của sổ cái không hợp pháp hóa một hành vi xâm phạm; nó chỉ lưu giữ vĩnh viễn dấu vết của hành vi đó.

Góc nhìn Việt Nam và vai trò của VCDI

Pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam bảo hộ tác phẩm ngay từ thời điểm được định hình dưới một hình thức vật chất nhất định, không phụ thuộc vào việc tác phẩm tồn tại trên giấy hay dưới dạng dữ liệu số. Nguyên tắc này đủ để xử lý phần lớn tranh chấp liên quan tới nghệ thuật số. Vấn đề còn lại nằm ở khâu chứng minh, định danh chủ thể và hiệu lực của các cam kết được mã hóa.

Với chức năng nghiên cứu và thúc đẩy nhận thức về bản quyền và đổi mới sáng tạo, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) nhìn nhận đây là địa hạt cần được tiếp cận song song trên ba tuyến: hoàn thiện khung pháp lý về tài sản số, nâng cao năng lực hợp đồng cho giới sáng tạo, và khai thác chuỗi khối như một công cụ hỗ trợ chứng cứ chứ không thay thế cơ chế xác lập quyền.

Khuyến nghị thực tiễn dành cho nghệ sĩ và nhà sưu tầm Việt Nam khá rõ ràng: luôn kèm theo NFT một văn bản xác định phạm vi quyền được chuyển giao; đăng ký quyền tác giả với tác phẩm có giá trị thương mại cao; và không mặc định rằng "mua NFT là mua bản quyền".

Kết luận

Nghiên cứu công bố trên Journal of Intellectual Property Rights gửi đi một thông điệp không mới nhưng cần thiết: token hóa làm thay đổi cách nghệ thuật được giao dịch, chứ không thay đổi bản chất của quyền tác giả. Chừng nào metadata và hợp đồng thông minh còn nằm trong vùng xám pháp lý, chừng đó thị trường nghệ thuật số vẫn vận hành trên nền tảng niềm tin nhiều hơn là bảo đảm pháp lý. Lấp đầy khoảng trống ấy là nhiệm vụ của các nhà lập pháp, và cũng là trách nhiệm của cộng đồng sáng tạo trong việc tự trang bị hiểu biết về quyền của chính mình.