Một bức tranh số được bán dưới dạng NFT với giá hàng chục nghìn USD. Người mua đăng lên mạng xã hội, in lên áo phông, đưa vào một chiến dịch quảng cáo và tin rằng mình đang sử dụng "tài sản của mình". Nhưng ở phía bên kia, tác giả gốc lại gửi thông báo vi phạm bản quyền. Nghịch lý này không hiếm trong thị trường tài sản số, và nó đặt ra một câu hỏi pháp lý cốt lõi: mua một NFT thì thực chất là mua cái gì?

Token không đồng nghĩa với quyền tác giả

Theo lawjournals.org, một nghiên cứu học thuật công bố ngày 27/7/2026 khẳng định rằng bản quyền đối với tác phẩm gắn với NFT về nguyên tắc vẫn thuộc về người sáng tạo, chứ không tự động chuyển sang người mua token. Nghiên cứu cũng chỉ ra một thực trạng đáng lưu ý: cho đến nay, thế giới vẫn chưa hình thành được một khuôn khổ pháp lý riêng biệt dành cho NFT và vấn đề bản quyền.

Kết luận này phù hợp với logic nền tảng của pháp luật quyền tác giả. NFT (non-fungible token) bản chất là một bản ghi trên sổ cái phân tán, xác nhận quyền sở hữu đối với token đó — thường kèm theo một đường dẫn (metadata) trỏ tới tệp hình ảnh, âm thanh hoặc video. Token và tác phẩm là hai đối tượng khác nhau. Sở hữu token giống như sở hữu một chứng chỉ, một biên nhận số; nó không đương nhiên bao gồm các quyền tài sản đối với tác phẩm như quyền sao chép, quyền phân phối, quyền truyền đạt tới công chúng hay quyền làm tác phẩm phái sinh.

Sự nhầm lẫn giữa "sở hữu bản gốc" và "sở hữu bản quyền"

Đây không phải là vấn đề mới do blockchain sinh ra. Trong thế giới vật lý, việc mua một bức tranh sơn dầu không khiến người mua trở thành chủ sở hữu quyền tác giả đối với hình ảnh trong bức tranh đó. Người mua có quyền sở hữu vật; họa sĩ vẫn giữ quyền tác giả trừ khi có thỏa thuận chuyển nhượng rõ ràng. NFT chỉ đơn giản là tái hiện sự phân tách cổ điển này trong môi trường số — nhưng với một lớp sương mù công nghệ khiến người tiêu dùng dễ hiểu sai hơn nhiều.

Thị trường càng làm trầm trọng thêm nhầm lẫn ấy. Nhiều nền tảng giao dịch quảng bá NFT bằng ngôn ngữ chiếm hữu: "own the art", "sở hữu tác phẩm", trong khi điều khoản sử dụng thực chất chỉ cấp cho người mua một giấy phép hạn chế, phi độc quyền, phục vụ mục đích cá nhân, phi thương mại. Khoảng cách giữa thông điệp marketing và nội dung pháp lý chính là nơi tranh chấp phát sinh.

Khoảng trống pháp lý toàn cầu

Nhận định của nghiên cứu về việc thiếu vắng một khuôn khổ pháp lý chuyên biệt cho NFT là điểm đáng suy ngẫm. Trên thực tế, các tranh chấp hiện nay đang được xử lý bằng cách "kéo giãn" các quy phạm truyền thống về quyền tác giả, hợp đồng và bảo hộ nhãn hiệu để áp lên một hiện tượng công nghệ hoàn toàn mới. Điều này tạo ra nhiều điểm mờ:

• Xác định luật áp dụng: người sáng tạo, người mua, nền tảng và máy chủ lưu trữ tệp có thể nằm ở bốn quốc gia khác nhau, trong khi bản quyền vẫn là quyền mang tính lãnh thổ.
• Hiệu lực của hợp đồng thông minh: smart contract có thể tự động chia tiền bản quyền thứ cấp, nhưng không đương nhiên là hợp đồng chuyển nhượng quyền tác giả hợp pháp theo pháp luật quốc gia.
• Nạn "đúc" NFT trái phép: bất kỳ ai cũng có thể mint một NFT từ tác phẩm của người khác, tạo ra sự xác nhận sở hữu giả tạo trên blockchain trong khi hành vi đó là xâm phạm quyền sao chép.
• Tính bất biến của blockchain: một bản ghi vi phạm rất khó gỡ bỏ, đặt ra thách thức cho các biện pháp khắc phục hậu quả.

Góc nhìn Việt Nam

Pháp luật Việt Nam hiện chưa có quy định riêng về NFT, nhưng nguyên tắc chung của Luật Sở hữu trí tuệ đủ để trả lời câu hỏi trọng tâm: quyền tác giả phát sinh tự động từ thời điểm tác phẩm được định hình, thuộc về tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả; việc chuyển nhượng quyền tài sản phải được xác lập bằng hợp đồng bằng văn bản với nội dung rõ ràng về phạm vi quyền chuyển giao. Nói cách khác, không có hợp đồng chuyển nhượng thì không có chuyển nhượng bản quyền — dù giao dịch được ghi nhận trên blockchain đến mức nào.

Vì vậy, người mua NFT tại Việt Nam cần đọc kỹ điều khoản đi kèm bộ sưu tập: được sử dụng ở phạm vi nào, có được khai thác thương mại không, có được tạo tác phẩm phái sinh không. Ngược lại, nghệ sĩ và nhà sáng tạo nên chủ động công bố "giấy phép kèm token" bằng ngôn ngữ dễ hiểu, đồng thời lưu giữ chứng cứ về quá trình sáng tạo để bảo vệ mình trước rủi ro bị mint trái phép.

Vai trò của VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định tài sản số và bản quyền trên môi trường blockchain là một lĩnh vực nghiên cứu ưu tiên. Ba hướng công việc thiết thực có thể triển khai gồm: nâng cao nhận thức cho nghệ sĩ, nhà sưu tầm và doanh nghiệp về ranh giới giữa sở hữu token và sở hữu bản quyền; xây dựng bộ mẫu điều khoản cấp phép chuẩn hóa cho các dự án NFT trong nước; và đóng góp khuyến nghị chính sách nhằm từng bước lấp khoảng trống pháp lý mà nghiên cứu quốc tế đã chỉ ra.

Kết luận

Câu trả lời cho câu hỏi "ai sở hữu bản quyền NFT" là tương đối rõ ràng về mặt học thuật: người sáng tạo. Nhưng sự rõ ràng ấy chưa được chuyển hóa thành nhận thức phổ quát của thị trường, cũng chưa được bảo đảm bằng một khung pháp lý chuyên biệt ở quy mô toàn cầu. Trong lúc chờ đợi các nhà lập pháp bắt kịp công nghệ, công cụ bảo vệ hữu hiệu nhất vẫn là điều rất cũ: một hợp đồng minh bạch và sự hiểu biết đúng đắn của cả hai phía giao dịch.