Khi một logo bị "nhái" gần như tuyệt đối, khi một bộ nhận diện thương hiệu xuất hiện trên sản phẩm của đối thủ chỉ sau vài tháng ra mắt, câu hỏi đầu tiên mà cả doanh nghiệp lẫn cơ quan chức năng phải trả lời không phải là "phạt bao nhiêu", mà là: có thật sự có hành vi xâm phạm hay không? Trả lời câu hỏi đó một cách khách quan, có cơ sở chuyên môn, chính là nhiệm vụ của hoạt động giám định quyền tác giả, quyền liên quan — một mắt xích thường bị xem nhẹ nhưng lại quyết định thành bại của cả quá trình bảo vệ bản quyền.

Giám định: cầu nối giữa chuyên môn sáng tạo và quyết định thực thi

Giám định quyền tác giả, quyền liên quan là hoạt động sử dụng kiến thức, nghiệp vụ chuyên môn để đánh giá, kết luận về những vấn đề có liên quan đến vụ việc xâm phạm quyền. Kết luận giám định không phải là bản án, cũng không thay thế quyết định của cơ quan có thẩm quyền, nhưng nó cung cấp nguồn chứng cứ chuyên môn để thanh tra, quản lý thị trường, công an, hải quan hoặc toà án có căn cứ xử lý.

Trong lĩnh vực bản quyền, việc xác định xâm phạm phức tạp hơn nhiều so với cảm nhận thông thường. Quyền tác giả bảo hộ hình thức thể hiện chứ không bảo hộ ý tưởng, quy trình hay phương pháp. Vì vậy, hai tác phẩm cùng ý tưởng chưa chắc đã là sao chép; ngược lại, một sản phẩm được "biến tấu" bề ngoài vẫn có thể là tác phẩm phái sinh trái phép nếu giữ lại phần cốt lõi trong cách thể hiện của tác phẩm gốc. Ranh giới mong manh ấy đòi hỏi phân tích chuyên môn có phương pháp, thay vì tranh luận cảm tính trên mạng xã hội.

Điểm nóng: mỹ thuật ứng dụng, logo và biểu trưng

Theo bvhttdl.gov.vn, các vụ việc giám định thời gian qua tập trung chủ yếu vào nhóm tác phẩm mỹ thuật ứng dụng, đặc biệt là thiết kế mỹ thuật, logo và biểu trưng. Cũng theo bài viết, hành vi xâm phạm bản quyền trong lĩnh vực thiết kế mỹ thuật ứng dụng đang có xu hướng gia tăng.

Thực tế này không khó lý giải. Mỹ thuật ứng dụng là nhóm tác phẩm gắn trực tiếp với hoạt động kinh doanh: nhận diện thương hiệu, bao bì, ấn phẩm truyền thông, giao diện sản phẩm. Giá trị thương mại càng lớn thì động cơ sao chép càng cao. Bên cạnh đó, đây cũng là nhóm tác phẩm dễ bị "chỉnh sửa nhẹ" để né tránh cáo buộc — đổi màu, xoay hướng, thay tỷ lệ, bỏ bớt chi tiết — khiến việc đánh giá bằng mắt thường trở nên thiếu thuyết phục.

Một đặc thù khác: logo và biểu trưng thường đồng thời tồn tại dưới hai lớp bảo hộ — quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng và quyền sở hữu công nghiệp đối với nhãn hiệu. Sự chồng lấn này khiến nhiều tranh chấp trở nên rối rắm: bên đăng ký nhãn hiệu trước không đương nhiên là tác giả; người sáng tác không đương nhiên là chủ sở hữu nếu tác phẩm hình thành theo hợp đồng thuê thiết kế. Giám định, vì thế, trở thành công cụ bóc tách vấn đề một cách khoa học.

Vì sao doanh nghiệp Việt vẫn "ngại" giám định?

Dù có vai trò quan trọng, hoạt động giám định vẫn chưa được khai thác tương xứng. Có thể nhận diện một số nguyên nhân phổ biến:

• Thiếu hồ sơ gốc. Nhiều doanh nghiệp không lưu file thiết kế gốc, bản phác thảo, email trao đổi hay hợp đồng với đơn vị thiết kế — những tài liệu quyết định việc chứng minh tư cách chủ sở hữu.
• Nhầm lẫn giữa đăng ký và xác lập quyền. Quyền tác giả phát sinh từ thời điểm tác phẩm được định hình, nhưng Giấy chứng nhận đăng ký lại là chứng cứ vô cùng thuận lợi khi xảy ra tranh chấp.
• Tâm lý ngại theo đuổi thủ tục. Không ít chủ thể chọn im lặng vì cho rằng chi phí và thời gian xử lý lớn hơn thiệt hại trước mắt, vô tình tạo tiền lệ xấu cho thị trường.
• Hiểu sai giá trị kết luận giám định. Kết luận giám định là chứng cứ chuyên môn, hỗ trợ cơ quan có thẩm quyền, chứ không phải "bản án" tự động buộc bên vi phạm bồi thường.

Chuẩn hoá quy trình để nâng chất lượng thực thi

Khung pháp lý hiện hành — Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định số 17/2023/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan — đã tạo cơ sở cho hoạt động giám định vận hành bài bản. Vấn đề đặt ra hiện nay là làm sao để:

• Mở rộng đội ngũ giám định viên và tổ chức giám định có năng lực chuyên sâu theo từng loại hình tác phẩm;
• Thống nhất phương pháp so sánh, đối chiếu tác phẩm để bảo đảm tính nhất quán giữa các vụ việc;
• Rút ngắn thời gian xử lý, giảm chi phí tiếp cận cho doanh nghiệp nhỏ và nhà thiết kế độc lập;
• Tăng cường kết nối giữa kết luận giám định với các biện pháp xử lý hành chính, dân sự, hình sự.

Vai trò của VCDI

Với chức năng nghiên cứu, tư vấn và lan toả nhận thức về bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định hỗ trợ cộng đồng sáng tạo hiểu đúng về giám định là một hướng hoạt động thiết thực. VCDI khuyến nghị các doanh nghiệp, studio thiết kế và nhà sáng tạo cá nhân xây dựng thói quen quản trị tài sản trí tuệ ngay từ khâu đầu tiên: lưu trữ bản gốc và các phiên bản trung gian, ký hợp đồng minh bạch về chuyển giao quyền, chủ động đăng ký quyền tác giả với những thiết kế có giá trị thương mại, và sử dụng công cụ giám định khi phát sinh tranh chấp thay vì "đấu tố" trên truyền thông.

Bản quyền chỉ thực sự có giá trị khi được bảo vệ bằng những cơ chế đủ tin cậy. Giám định quyền tác giả, quyền liên quan chính là mắt xích biến quyền trên giấy thành quyền được thực thi trên thực tế — và trong bối cảnh xâm phạm thiết kế mỹ thuật ứng dụng gia tăng, mắt xích ấy càng cần được củng cố.