Một con số đủ khiến bất kỳ ai làm nghề bản quyền phải dừng lại suy nghĩ: hơn 250.000 bài hát bị gỡ bỏ và hơn 600.000 vụ việc nội dung có rủi ro bản quyền cao được rà soát chỉ trong một năm, trên hệ sinh thái nền tảng của một doanh nghiệp duy nhất. Đó là bức tranh mà Tencent Music – tập đoàn âm nhạc trực tuyến lớn nhất Trung Quốc – công bố về hoạt động thực thi quyền tác giả năm 2025. Đằng sau những con số ấy là một thông điệp rõ ràng: bản quyền âm nhạc trên môi trường số chưa bao giờ hết nóng, và giờ đây còn phải đối mặt với một biến số mới mang tên trí tuệ nhân tạo.

Quy mô thực thi bản quyền: khi con số nói lên bản chất vấn đề

Theo musicbusinessworldwide.com, Tencent Music cho biết trong năm 2025 đã gỡ bỏ hơn 250.000 bài hát vi phạm và tiến hành rà soát hơn 600.000 vụ việc liên quan đến nội dung bản quyền có mức rủi ro cao trên các nền tảng của mình. Bài viết cũng đề cập tới số lượng lớn các vụ kiện bản quyền đang trong quá trình chờ xử lý, phản ánh mức độ căng thẳng của tranh chấp quyền tác giả âm nhạc trên nền tảng streaming trong giai đoạn 2025–2026.

Điều đáng chú ý không nằm ở việc "gỡ được bao nhiêu", mà ở tỷ lệ giữa hai con số. Hơn 600.000 vụ việc được rà soát nhưng chỉ khoảng 250.000 nội dung bị gỡ cho thấy phần lớn công sức của bộ máy thực thi nằm ở khâu sàng lọc, xác minh và đánh giá rủi ro – tức là công đoạn tốn kém nhất, khó tự động hóa nhất và cũng dễ gây tranh cãi nhất. Gỡ nhầm một tác phẩm hợp pháp có thể dẫn tới khiếu nại; bỏ sót một tác phẩm vi phạm có thể dẫn tới kiện tụng. Nền tảng số buộc phải đứng giữa hai lằn ranh đó mỗi ngày, với khối lượng nội dung tải lên gần như không giới hạn.

AI tạo sinh: rủi ro mới chưa có tiền lệ xử lý

Yếu tố khiến câu chuyện của Tencent Music vượt khỏi phạm vi một báo cáo thực thi thông thường chính là rủi ro bản quyền phát sinh từ AI. Khi công cụ AI tạo sinh có thể sản xuất hàng loạt bản nhạc mô phỏng phong cách, giai điệu, thậm chí giọng hát của nghệ sĩ có thật, hệ thống nhận diện bản quyền truyền thống – vốn dựa trên đối sánh dấu vân tay âm thanh (audio fingerprinting) với bản gốc – bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Các dạng rủi ro mới có thể kể tới:

• Nội dung "na ná" nhưng không trùng khớp kỹ thuật: bản AI tạo ra không sao chép nguyên văn bản ghi gốc, nên khó bị hệ thống đối sánh phát hiện, song vẫn có thể xâm phạm quyền đối với tác phẩm âm nhạc.
• Giả mạo giọng hát nghệ sĩ: chạm tới quyền nhân thân, quyền hình ảnh và quyền của người biểu diễn – những nhóm quyền mà pháp luật nhiều nước chưa quy định cụ thể cho bối cảnh AI.
• Tốc độ và khối lượng: AI cho phép phát tán nội dung ở quy mô mà quy trình rà soát thủ công không thể theo kịp.
• Truy nguyên nguồn gốc: xác định dữ liệu huấn luyện của một mô hình AI là bài toán gần như bất khả thi đối với nền tảng phân phối.

Chính vì vậy, việc một nền tảng quy mô lớn công khai số liệu thực thi kèm cảnh báo về rủi ro AI mang ý nghĩa như một tín hiệu ngành: bộ công cụ bảo vệ bản quyền của thập kỷ trước không còn đủ cho thập kỷ này.

Vì sao kiện tụng vẫn chồng chất dù nền tảng đã chủ động gỡ bỏ?

Số vụ kiện bản quyền còn tồn đọng cho thấy cơ chế "thông báo – gỡ bỏ" (notice and takedown) tuy hữu hiệu nhưng chỉ giải quyết được phần ngọn. Gỡ bỏ là biện pháp khắc phục sau vi phạm, không trả lời được các câu hỏi cốt lõi: ai là chủ sở hữu hợp pháp, phạm vi cấp phép đến đâu, mức bồi thường thế nào, và trách nhiệm của nền tảng ở mức nào khi vi phạm xảy ra.

Trong âm nhạc, tình trạng chồng lấn quyền vốn phức tạp: một bản ghi có thể liên quan đồng thời tới quyền tác giả phần lời, phần nhạc, quyền của nhà sản xuất bản ghi và quyền của người biểu diễn. Chỉ cần một mắt xích trong chuỗi cấp phép thiếu rõ ràng, tranh chấp sẽ phát sinh – và với hàng triệu bản ghi trên nền tảng, số vụ việc tất yếu tăng theo cấp số nhân.

Bài học tham chiếu cho thị trường âm nhạc số Việt Nam

Việt Nam đang chứng kiến sự tăng trưởng mạnh của tiêu thụ âm nhạc trực tuyến, đồng thời nội dung do AI tạo sinh cũng xuất hiện ngày càng nhiều trên các nền tảng chia sẻ. Kinh nghiệm từ trường hợp Tencent Music gợi mở một số hướng đáng lưu tâm:

• Đầu tư vào hạ tầng dữ liệu quyền: minh bạch chuỗi cấp phép và siêu dữ liệu (metadata) là điều kiện tiên quyết để giảm tranh chấp, thay vì chỉ tăng cường gỡ bỏ.
• Chuẩn hóa quy trình xử lý khiếu nại: bảo đảm quyền phản hồi của người sáng tạo, tránh lạm dụng cơ chế báo cáo vi phạm.
• Sớm định hình quy tắc với nội dung AI: từ nghĩa vụ ghi nhãn, minh bạch dữ liệu huấn luyện đến bảo vệ giọng hát và hình ảnh nghệ sĩ.
• Nâng cao năng lực chứng minh quyền: đăng ký quyền tác giả, lưu trữ chứng cứ sáng tạo là "tấm khiên" thực tế nhất khi tranh chấp xảy ra.

Vai trò của VCDI

Với chức năng nghiên cứu và thúc đẩy phát triển sáng tạo, bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định việc theo dõi, phân tích các mô hình thực thi bản quyền quy mô lớn trên thế giới là nguồn tham chiếu quan trọng cho thị trường trong nước. VCDI chủ trương đồng hành cùng nhạc sĩ, nghệ sĩ biểu diễn, nhà sản xuất và các nền tảng nội dung số trong việc chuẩn hóa hồ sơ quyền, nâng cao nhận thức pháp lý và góp ý xây dựng khung quản trị đối với nội dung do AI tạo sinh – nhằm bảo vệ người sáng tạo mà không kìm hãm đổi mới công nghệ.

Kết luận

Hơn 250.000 bài hát bị gỡ và 600.000 vụ việc rủi ro cao được rà soát trong một năm không đơn thuần là thành tích thực thi, mà là chỉ dấu về quy mô thách thức. Khi AI tạo sinh trở thành một phần của chuỗi sản xuất âm nhạc, ranh giới giữa sáng tạo, tham chiếu và xâm phạm sẽ còn mờ nhòe hơn nữa. Bảo vệ bản quyền trong giai đoạn tới vì thế không thể chỉ dựa vào việc gỡ bỏ nội dung, mà cần một hệ sinh thái quản trị quyền minh bạch, được hỗ trợ bởi công nghệ và củng cố bằng khung pháp lý đủ nhạy với thay đổi.