Một trong những nghịch lý thú vị nhất của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo vừa lộ diện: hãng ảnh từng khởi kiện một công ty AI vì cho rằng kho hình ảnh của mình bị sử dụng trái phép để huấn luyện mô hình, nay lại chủ động đưa chính kho ảnh ấy vào một sản phẩm AI tạo sinh phổ biến nhất thế giới. Nhân vật chính là Getty Images — và đối tác là OpenAI.

Từ phòng xử án đến bàn đàm phán

Theo forbes.com, Getty Images đã ký một thỏa thuận dài hạn với OpenAI nhằm đưa nội dung được cấp phép của hãng vào các tính năng tìm kiếm và khám phá (search and discovery) trong ChatGPT. Cũng theo bài báo, ở mặt trận pháp lý, Getty đã rút đơn kiện tại bang Delaware và nộp lại vụ việc tại tòa án liên bang ở California.

Hai động thái diễn ra gần nhau này cho thấy một logic kinh doanh — pháp lý ngày càng phổ biến trong ngành nội dung toàn cầu: kiện tụng và cấp phép không loại trừ nhau, mà bổ trợ cho nhau. Tố tụng xác lập ranh giới pháp lý và tạo đòn bẩy đàm phán; hợp đồng cấp phép biến đòn bẩy ấy thành dòng tiền thực tế. Với một doanh nghiệp sở hữu kho tư liệu hình ảnh khổng lồ như Getty, việc chỉ theo đuổi con đường tòa án có thể mất nhiều năm, trong khi thị trường AI thay đổi theo từng quý.

Vì sao thỏa thuận này đáng chú ý với giới bản quyền?

Điểm cần nhấn mạnh là phạm vi được nêu trong bản tin: nội dung của Getty đi vào tính năng tìm kiếm và khám phá của ChatGPT. Đây là một chi tiết có ý nghĩa pháp lý. Trong tranh luận về AI và quyền tác giả, các nhóm hành vi thường được phân tách rõ:

• Sao chép để huấn luyện mô hình — vấn đề gây tranh cãi gay gắt nhất, liên quan đến quyền sao chép và các ngoại lệ như "sử dụng hợp lý".
• Hiển thị, truy xuất, dẫn nguồn nội dung trong quá trình trả lời — gần với quyền truyền đạt tác phẩm tới công chúng, và là nơi cơ chế cấp phép dễ vận hành hơn.
• Đầu ra do AI tạo ra — câu hỏi về tính tương tự, tác phẩm phái sinh và trách nhiệm pháp lý.

Khi một nền tảng AI đàm phán cấp phép cho lớp truy xuất — hiển thị, đó là tín hiệu cho thấy thị trường đang tự hình thành các "đường ray" thương mại, thay vì chờ đợi một phán quyết toàn diện từ tòa án. Song song, việc Getty tiếp tục theo đuổi vụ kiện — chỉ thay đổi nơi thụ lý từ Delaware sang tòa liên bang California — cho thấy hãng này không từ bỏ yêu cầu làm rõ ranh giới pháp lý ở những nhóm hành vi khác.

Việc chuyển địa điểm tố tụng nói lên điều gì?

Bài gốc không nêu lý do chi tiết của việc rút và nộp lại đơn, nên mọi suy đoán cần thận trọng. Tuy nhiên, dưới góc nhìn nghiệp vụ, lựa chọn tòa án (forum) trong các vụ tranh chấp sở hữu trí tuệ xuyên tiểu bang, xuyên quốc gia luôn là quyết định chiến lược: nó ảnh hưởng tới án lệ áp dụng, tốc độ xét xử và cả kỳ vọng về kết quả. Với các chủ thể quyền Việt Nam đang hoặc sẽ đối mặt với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, đây là bài học rất cụ thể: chiến lược tố tụng bắt đầu từ việc chọn đúng diễn đàn, chứ không chỉ từ nội dung khiếu kiện.

Hàm ý cho thị trường nội dung Việt Nam

Câu chuyện Getty — OpenAI gợi mở nhiều điều cho các tòa soạn, hãng phim, công ty âm nhạc, ngân hàng ảnh và cả các nhiếp ảnh gia, họa sĩ độc lập tại Việt Nam.

Thứ nhất, dữ liệu chỉ có giá trị đàm phán khi được "đóng gói" chuẩn mực. Getty có vị thế thương lượng vì sở hữu kho nội dung được xác lập quyền rõ ràng, có siêu dữ liệu, có hợp đồng với người sáng tạo. Ở Việt Nam, nhiều kho tư liệu quý lại thiếu hồ sơ chứng minh quyền, thiếu metadata, thiếu điều khoản về AI trong hợp đồng — khiến việc cấp phép trở nên rủi ro cho cả hai phía.

Thứ hai, hợp đồng sáng tạo cần được viết lại cho thời đại AI. Các câu hỏi tối thiểu phải trả lời: nội dung có được dùng để huấn luyện mô hình không? Có được đưa vào cơ chế truy xuất — hiển thị của chatbot không? Cơ chế chia sẻ doanh thu cho tác giả gốc ra sao? Thời hạn, phạm vi lãnh thổ, quyền rút lui thế nào?

Thứ ba, "song kiếm" pháp lý — thương mại là năng lực cần xây dựng. Kiện tụng đơn thuần rất tốn kém với doanh nghiệp vừa và nhỏ; nhưng cấp phép mà không có nền tảng pháp lý vững thì dễ bị định giá thấp. Con đường bền vững là chuẩn hóa quyền, minh bạch nguồn gốc nội dung, và tham gia các cơ chế đàm phán tập thể.

Vai trò của VCDI

Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định đây là giai đoạn bản lề, khi các chuẩn mực về AI và quyền tác giả đang được định hình bởi cả tòa án lẫn thị trường. VCDI chủ trương:

• Theo dõi và phân tích các vụ việc, thỏa thuận cấp phép AI điển hình trên thế giới để rút ra khuyến nghị chính sách phù hợp với pháp luật Việt Nam.
• Hỗ trợ chuẩn hóa hồ sơ quyền, xây dựng bộ điều khoản mẫu về sử dụng nội dung cho mục đích huấn luyện và truy xuất AI.
• Nâng cao năng lực đàm phán cho tổ chức, cá nhân sáng tạo trong nước trước các nền tảng công nghệ toàn cầu.
• Thúc đẩy minh bạch nguồn gốc nội dung — nền móng của mọi cơ chế trả tiền công bằng cho người sáng tạo.

Kết luận

Việc một chủ thể quyền vừa duy trì vụ kiện, vừa ký thỏa thuận dài hạn với chính lĩnh vực mình từng đối đầu không phải là sự mâu thuẫn, mà là dấu hiệu trưởng thành của thị trường. Nó cho thấy tương lai gần của quan hệ giữa AI và nội dung nhiều khả năng không phải là "cấm" hay "tự do lấy", mà là cấp phép có điều kiện, có giá, có kiểm chứng. Với Việt Nam, cửa sổ cơ hội đang mở: ai chuẩn bị sớm về hồ sơ quyền và năng lực đàm phán, người đó sẽ ngồi vào bàn với tư cách đối tác, thay vì chỉ là dữ liệu miễn phí.