Một kiểu dáng sản phẩm mới ra mắt hôm nay có thể bị sao chép chỉ sau vài tuần; một đặc sản địa phương muốn bước ra thị trường quốc tế lại phải chờ đợi quá lâu để có tấm "giấy thông hành" chỉ dẫn địa lý. Đó là những vấn đề rất thực tế mà giới sáng tạo, doanh nghiệp và các địa phương Việt Nam đang đối mặt. Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 được kỳ vọng sẽ tháo gỡ một phần những nút thắt này, thông qua việc hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp.

Hai điểm mới đáng chú ý

Theo vietnam.vn, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi năm 2025 có nhiều điểm mới, trong đó nổi bật là việc mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp và rút ngắn thời gian thẩm định nội dung đơn đăng ký chỉ dẫn địa lý.

Đây là hai nhóm nội dung tưởng như kỹ thuật, nhưng lại chạm trực tiếp vào hai trụ cột của năng lực cạnh tranh quốc gia: một bên là năng lực thiết kế – sáng tạo của doanh nghiệp, một bên là giá trị thương hiệu gắn với vùng đất, sản vật và tri thức bản địa.

Mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp

Kiểu dáng công nghiệp là đối tượng sở hữu công nghiệp gần gũi nhất với hoạt động sáng tạo thường ngày của doanh nghiệp: hình dáng bao bì, thiết kế sản phẩm tiêu dùng, đồ nội thất, thiết bị điện tử, phương tiện giao thông… Trong bối cảnh vòng đời sản phẩm ngày càng ngắn và thiết kế trở thành yếu tố quyết định lựa chọn của người tiêu dùng, phạm vi bảo hộ kiểu dáng rộng hay hẹp có ý nghĩa sống còn với nhà sản xuất.

Việc mở rộng phạm vi bảo hộ theo hướng của Luật sửa đổi 2025 mang lại một số ý nghĩa thực tiễn:

• Giảm khoảng trống pháp lý giữa những gì nhà thiết kế thực sự tạo ra và những gì pháp luật thừa nhận, bảo vệ.
• Tăng động lực đầu tư cho khâu thiết kế – khâu tạo giá trị gia tăng cao nhưng lâu nay dễ bị sao chép nhất tại Việt Nam.
• Củng cố cơ sở xử lý hành vi xâm phạm, bởi phạm vi bảo hộ càng rõ ràng thì việc xác định hành vi vi phạm và áp dụng chế tài càng thuận lợi.
• Tiệm cận thông lệ quốc tế, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp Việt khi mở rộng ra các thị trường có yêu cầu bảo hộ kiểu dáng chặt chẽ.

Rút ngắn thời gian thẩm định đơn chỉ dẫn địa lý

Chỉ dẫn địa lý là tài sản trí tuệ đặc biệt: nó không thuộc về một cá nhân hay doanh nghiệp đơn lẻ mà gắn với cả một cộng đồng sản xuất, một vùng nguyên liệu, một chuỗi tri thức truyền đời. Với Việt Nam – quốc gia có kho tàng nông sản và sản vật đặc thù trải dài từ Bắc chí Nam – chỉ dẫn địa lý chính là công cụ nâng giá trị nông sản, chống hàng giả mạo xuất xứ và mở đường xuất khẩu.

Tuy nhiên, thủ tục thẩm định kéo dài lâu nay là rào cản khiến nhiều hồ sơ chậm được cấp bảo hộ, làm lỡ nhịp thị trường. Việc rút ngắn thời gian thẩm định nội dung đơn chỉ dẫn địa lý vì thế không đơn thuần là cải cách hành chính, mà là cách trực tiếp chuyển hóa lợi thế tài nguyên bản địa thành giá trị kinh tế nhanh hơn.

Từ "hoàn thiện thể chế" đến "hiệu quả thực thi"

Kinh nghiệm nhiều năm qua cho thấy, sửa luật mới chỉ là bước đầu. Hiệu quả bảo hộ quyền sở hữu công nghiệp phụ thuộc vào ba yếu tố song hành:

• Năng lực của hệ thống thẩm định: rút ngắn thời gian chỉ có ý nghĩa nếu chất lượng thẩm định được giữ vững, tránh tình trạng cấp nhanh nhưng dễ bị hủy bỏ hiệu lực về sau.
• Năng lực thực thi: từ xử lý hành chính, hải quan biên giới đến tố tụng dân sự, hình sự. Quyền được ghi nhận trên giấy chỉ có giá trị khi chủ thể quyền thực sự ngăn chặn được hành vi xâm phạm.
• Nhận thức của doanh nghiệp và cộng đồng: nhiều chủ thể vẫn chưa có thói quen đăng ký kiểu dáng trước khi công bố sản phẩm, hoặc chưa hiểu rõ cơ chế quản lý, sử dụng chỉ dẫn địa lý sau khi được bảo hộ.

Doanh nghiệp và địa phương cần chuẩn bị gì?

Trước những thay đổi của khung pháp lý, các chủ thể sáng tạo nên chủ động rà soát chiến lược tài sản trí tuệ của mình. Với doanh nghiệp, đó là việc xây dựng quy trình nộp đơn kiểu dáng ngay từ giai đoạn hoàn thiện thiết kế, lưu giữ đầy đủ hồ sơ chứng minh quá trình sáng tạo, và xác định rõ ranh giới giữa bảo hộ kiểu dáng công nghiệp với bảo hộ quyền tác giả đối với tác phẩm mỹ thuật ứng dụng.

Với các địa phương và hiệp hội ngành hàng, đó là việc chuẩn bị hồ sơ chỉ dẫn địa lý bài bản – từ xác định vùng địa lý, chứng minh mối liên hệ giữa chất lượng đặc thù và điều kiện tự nhiên, con người, đến xây dựng quy chế quản lý và kiểm soát chất lượng sau bảo hộ.

Vai trò đồng hành của VCDI

Là tổ chức nghiên cứu về sáng tạo và bản quyền, Viện Nghiên cứu Phát triển Sáng tạo và Bản quyền Việt Nam (VCDI) xác định việc theo dõi, phân tích và phổ biến các thay đổi pháp lý như Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2025 là nhiệm vụ thường xuyên. VCDI hướng tới hỗ trợ doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế và cộng đồng sản xuất địa phương tiếp cận đúng và sớm các công cụ bảo hộ, đồng thời góp tiếng nói chuyên môn vào quá trình hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ của Việt Nam.

Kết luận

Mở rộng phạm vi bảo hộ kiểu dáng công nghiệp và rút ngắn thời gian thẩm định đơn chỉ dẫn địa lý là hai tín hiệu cho thấy pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam đang dịch chuyển theo hướng thực tiễn hơn, thân thiện hơn với chủ thể quyền. Vấn đề còn lại nằm ở khâu triển khai: chỉ khi thể chế tốt được vận hành bởi bộ máy đủ năng lực và những chủ thể quyền chủ động, giá trị của sáng tạo Việt Nam mới thực sự được bảo vệ và khai thác xứng đáng.